Alumnado do IES Virgen de la Encina, de Ponferrada. Adaptación do poema A PONFERRADA

Adaptación teatral do poema A PONFERRADA

Alumnado do Programa para a promoción do idioma galego no Bierzo do IES Virgen de la Encina, de Ponferrada

Adaptación  do poema A PONFERRADA, de Antonio Fernández Morales.

Imaxe, son, danza…

Xornadas Martín Sarmiento

14 de marzo de 2017

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Lectura dramatizada do poema NA VOLTA DA SEGA, de Antonio Fernández Morales

LECTURA DRAMATIZADA DO POEMA “NA VOLTA DA SEGA”, DE ANTONIO FERNÁNDEZ MORALES

Alumnado de galego da Escola Oficial de Idiomas de Ponferrada

Presentación a cargo de Marta González Louzao, responsable do Departamento de Galego da EOI de Ponferrada.

XORNADAS MARTÍN SARMIENTO

Vilafranca do Bierzo, o 14 de marzo de 2017

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Exposición. Antonio Fernández Morales e o galego no Bierzo. Alumnado dos centros de educación infantil e primaria do Programa para a promoción do idioma galego no Bierzo e Colexio Divina Pastora de Vilafranca do Bierzo

EXPOSICIÓN ANTONIO FERNÁNDEZ MORALES E O GALEGO NO BIERZO”

Alumnado dos centros de educación infantil e primaria do Programa para a promoción do idioma galego no Bierzo e Colexio Divina Pastora de Vilafranca do Bierzo

XORNADAS MARTÍN SARMIENTO

Vilafranca do Bierzo, o 14 de marzo de 2017

VELAQUÍ OS TRABALLOS DA EXPOSICIÓN

Preme para ver os traballos

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Pañando palabras. Chupón+Farraspas

Poucas “farraspas de chupois” podemos encontrar xa nas aldeas sequera. O inverno termina.

Os chupois poden ter muitos nomes.
A propia palabra mostra qué podíase facer con eles ou ao menos o que facían muitos ninos ia ninas cando os vían cando inda había.

Sóname familiar ia supoño que a muita xente tamén, tódolos diferentes sinónimos atopados nos diccionarios: dende carambelo, carambo, candea… Algús falando do seu uso coloquial ia outros da súa forma aparecida a unha candea (candela). Dixéronme tamén que pola zona de Arganza, Canedo chamábanse pingones ou pingois. Por esta palabra que si é usada no castelán no Bierzo “pingar”, cando algo gotea ia bota líquido pouco a pouco. Palabra moi viva.

SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Foto ben lonxe do Bierzo nun pobo costero noruegués hai uns días.

Así que estos pingois ou caramelos solíanse ver amenudo colgando dos teitos ou outros sitios con bordes tras unha noite ben fría. Parece que xa vense poucos ia así unha muller contábame que, antes cando había, despóis da escola ían os ninos i’os collían pra lambelos como piroletas ou caramelos. Seguro que hai inda muitos máis nomes diferentes noutras terras ou vilas así que ponei abaixo nos comentarios cómo dise ou preguntai aos máis maiores. A facer traballo de campo por fa  🙂
Farraspas

Este palabro préstame abondo. Escuitau nunha muller da zona de Paradela do Río refiríndose as sobras ou restos da comida. “Namás quedaron unhas farraspas da tortilla de antoite”. Pero pra muitos de nosoutrxs seguro que nun é extraña , verdá?

En Turenu parece querer dicir cousas piquiñinas, menudas según o DGLA ese precioso diccionario recomendadísimo. Tamén gracias ao diccionario galego preguntein se servía pra outras cousas ia claro, farraspas como retales de tela ou restos de algo. Sentisteis outra acepción pra farraspa? Capa de neve quizás como di o DGLA? Farraspina como aparece nunha ollada rápida no buscador, sóname bastante ia aparece como nevada menuda case de auga. Nalgún titular leonés ia salmantino tamén aparece ia nun sein se querendo facer un guiño á lingua ou sen querer aportando unha palabra rexional como muitas veces sucede. No diccionario galego, por certo, nun a veo pero pódese dar tamén no oriente, alguén que o seiba? Pode haber evolucionado do concreto na neve a calqueira cousa menuda ou sobrante de algo. Así define Faceria Asociación (se nun lles coñecéis dailles unha ollada xa mesmo) nun vocabulario de Noceda del Bierzo, zona na zona llionesafalante.

Por certo, acabo de descubrir o vocabulario elaborado pra a revista La Curuxa por Faceira asociación ia como cabe de esperar, nun vistazo rápido o léxico dame a mín que pode encontrase na maior parte dos valles do Sil ia alredores. Haberá que inspirase ia contrastar tamén con esa publicación que namás coñecía en físico.

Eiquí o link https://issuu.com/asociacionfaceira/docs/vocabulario_de_noceda_del_bierzo

Veña, preguntai nun anaco á xente tanto na rúa ou aos familiares ia faceiles sonrir. Como xa dixen noutras entradas isto nun vai de investigaciois en profundidá senón de que a xente aporte da súa propia cosecha!! Así que animaivos, ho!

Publicado en Pañando palabras | Etiquetado , , , , | Deixar un comentario

IX Xornadas Martín Sarmiento. O 14 de marzo, en Vilafranca do Bierzo

MEDULAS - 1.cdr

ANTONIO FERNÁNDEZ MORALES E O GALEGO NO BIERZO

IX XORNADAS MARTÍN SARMIENTO 

O 14 de marzo, en Vilafranca do Bierzo

Organiza a Comisión Cultural Martín Sarmiento

O programa completo

    paginas-desdeprograma-xornadas-bilingue-revisado-2

paginas-desdeprograma-xornadas-bilingue-revisado-3

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Pola visualización do galego. Xabier Lago Mestre. Colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo

POLA VISUALIZACIÓN DO GALEGO

dedogalego

O Bierzo occidental é territorio histórico de idioma galego. Os seus habitantes falamos galego dende a Idade Media. Agora ben, aínda as administraciois locais non fan o que deben por apoiar esta lingua tradicional. Velaí o noso razoamento por unha maior visualización do galego.

A toponimia é unha materia principal para a recuperación do galego. Nada empece que as denominaciois dos nosos concellos xurdan en bilingüe. Son os casos de Barxas, A Veiga de Valcarce, Fabeiro, Vilafranca, Camponaraia, etc. Así sería moi doado fixar estes nomes bilingües na documentación administrativa ou nos sinais identificatorias das localidades.

Con relación á toponimia menor, a orografía, a hidronimia, etc. deberían ser na lingua tradicional galega. Ben sabemos que parte desta toponimia ten sido castelanizada, por iso hai que recuperar os nomes galegos orixinarios.

Cando nos fixamos na nosa orografía montañosa temos diversas serras, cordais interfluviais e vales (Fornela, Ancares, Valcarce…) que deberían ter un maior recoñecemento. Grandes ríos pero tamén os nosos regueiros poderían recuperar o seu protagonismo nos mapas locais. Outros termos hidrográficos posúen o seu encanto, lagoas, fervenzas, fontes, pontes, etc. ofrecen sosegos e rumores.

Os espazos vexetais son para estragarse. Temos morteiras, soutos, devesas, carballeiras, teixadais… agardan á visita humana. Nos montes queimados por fogos pasados invade a matogueira, con carqueixas, uceiras, xardois, etc.

No territorio atopamos termos como rozadas, labradas, searas… vellas referencias de explotaciois comunais. Mentres que nas zonas gandeiras hai alzadas, malladas ou brañas de bos pastos. Palabras cheas de esforzos e traballos pasados que merecen ser recordadas en la toponimia.

Temos diversidade de localidades pequenas como aldeas, barrios, vilares ou lugares. Moitos delas baixo a ameaza de despoboación. Paseemos pois polos seus rueiros, cruceiros, calexos e prazas. No seu terrádego hortas, cortiñas e airas onde resoan os golpes dos mallos.

Máis aló os cortíns para os osos ou foxos para lobos a recuperar. Nos altos agatuñamos até os castros e castelos para desfrutar dun mar toponímico. Logo a descender por corredoiras e carreiros que nos levan a frescos lameiros, pradoiros e meiras.

Toda esta toponimia merece ser recuperada por ser fontes históricas sen igual. Por iso non se entende o escaso respeito pola súa conservación por parte das administraciois locais. Pedanías, concellos e Consello comarcal teñen unha responsabilidade sobranceira. Estes entes locais deben executar políticas claras de recuperación toponímica.

Así seguimos a agardar rueiros con placas de nomes galegos. Nas páxinas web dos anteditos entes locais o idioma galego non existe. Os folletos turísticos rexeitan as explicaciois nesta lingua. Nos mapas do Bierzo a toponimia castelanízase con cada nova edición. Museos etnográficos que agochan a fala tradicional. A documentación administrativa só na única lingua oficial. Exemplos claros de imposiciois legais e sometementos foráneos. Estes atrancos son a razón da demanda de recoñecemento dos nosos dereitos lingüísticos.

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Pañando palabras. Cernedeiro + Cachón

Bon día a todos e todas!!

Despóis da primeira publicación volven máis palabras pero estamos máis que abertxs a que se propoñan máis (escribide nos comentarios)

Cernedeiro da mao de cernada

Este palabro sae sempre cando se fala do pan ia cómo facíase antigamente as fogazas ou empanadas nos fornos comunais de cada unha das aldeas ou barrios das vilas. Esta palabra é curiosa porque nas propias zonas galegofalantes do Bierzo, como sucede en muitas ocasiois, atópanse tanto este término de orixe asturllionés como o galego-portugués cinsa.
Teño como exemplo que na zona de Valcarce, na Braña, dise cinsa pero comparte o borrallo ou borralla co resto das zonas como tamén dase en Furniella. Cál é a diferencia para vosoutrs?? Eu diría que a cernada é namás iso, cernada da queima da leña; mentras que o borrallo inda está quente ia contén ascuas ia madeira acendida pero sen chama.
Continuando cá definición, cernedeiro sería o lugar no que a cernada ía destinada limpando o forno. Nun namás no forno pois nas lareiras ou cociñas no chan antigamente tamén existía un buraquín onda a cernada poñíase despóis de que a lumbre fora apagada á noite ou nos fiandois. Así que esa cernada, como contaron en Paradela do Río, úsabase máis tarde para levala aos praos como abono ou pa faxer xabón. Moi útil, namáis barrela cunha xesta e punto.

Cernedeiro nun sería máis que o lugar onde caía ou gardábase a cernada. Moi útil ia usado actualmente pero falando doutra cernada menos sana , no? Cun lareiro, este pao con muitos usos que muitos xa olvidamos, aparte de coller o pan tamén limpábase a cernada para que se depositase no cernedeiro pasando pola abertura en caso de que haxa ou para barrer ao fondo a cernada ia deixar sitio para as masas ben feitiñas.

img_2526

Forno esbarrungado en Paradela do Río d’Eirriba, O Bierzo

Cernada, como dixen antes, nun é usado no máis oriente galego que sería cinsa ou cinxa ia así aparece no diccinario da Real Academia Galega. É entón posible encontrar tamén os outros términos nalgunhas aldeas de acó.  Por ello, cernada é unha acepción que iría dende O Bierzo baixo ata o máis oriente das falas leonesas ou no sur como en Senabria ou Seabria, Aliste ou maís cerca como na Cabrerira ou incluso en Asturias, éstas i’ as zonas do asturleonés, vaia.  Como dixen na anterior publicación, anímovos á xente de outros sitios a comentar como se di por eilí en cabreirés por exemplo ou noutras zonas galegofalantes o no occidente ou oriente asturiano. Hai un pueblo na Carbayeda, comarca inmediata á de Senabria, chamado Cernadiella ou Cernadilla (a última a oficial castelana).

“Pois collías un pau ou lareiro ia botabas a cernada pr’o cernedeiro onde quedaba pra despós usalo outro día cando estea cheo”
_____________

Sempre procurando manter algunha relación entre ámbalas palabras, toca agora unha que chama á “antonímica” auga. Da anterior, amiga dos xabois, jabones, ia dos cultivos ou das caras de tantas ninas ia ninos coa sorte de asistir a un fiandón… Pasamos logo, á singular cachón.
¿Qué diríais que es cachón?
Soe ter muitas definiciois diferentes ao menos nos diccionarios asturianos, galegos ia casteláns. Paréceme moi singular pois é a cal nomea un fenómeno moi específico dado no medio acuático. Unha informante de cerca de Toural dos Vados contoume que cachón é a auga que chega ao punto máximo ia comenza a ferver a máis nun poder. “Estar fervendo a cachón” “Pon iso a ferver a cachón ia despóis apártalo”.

Cás gurgullas ou burbullas ben grandes sería ese o punto de “estar a cachón” (apellido ademáis tamén). Nalgúns lugares no asturllionés central parece chamar ás olas grandes cando rompen espumosas ou cando a auga cae ia rompe.
Por otra banda,tamén como símbolo do distantes que estamos agora nestes días da natureza onde xa nun necesitamos tantas palabras relacionadas con ela, cachón tamén refírise ao chorro de auga que corre rápido por un río ou arroio, arrollo. Nunha corrente esos rápidos pequenos podrían ser cachois. Medio espumosos, que a verdá namás ocúrreseme o sinónimo “rápido” para denominalo. Así aparece ademáis no DGLA usado en Turenu no Bierzo alto. http://mas.lne.es/diccionario/palabra/5259
Palabra compartida polas linguas que sexan e, ao menos para algunos, descoñecida…

Cando o uso dunha palabra coménzase a perder, o que define tórnase invisible aos nosos ollos…

Non vedes cás vosas orellas os filiños brancos de burbullas circulares que chocan ia fainse coscas entre si?
Tan presto que
nin os vemos,
nin os chamamos.

A compartir para que haxa un diálogo nos comentarios (eiquí abaixo), é enriquecer o noso coñecemento non só cos libros ou recursos oficiais. Se coñecedes a xente que poida saber as palabras doutras zonas o para confirmar estas, pasáiselo!

Publicado en Pañando palabras | Etiquetado , , , | 1 comentario