Espira amodo. Disinte. O Caurel. Marcos, Manu G. Prieto e Troko

MEDULAS - 1.cdr

FOI coma se caira nunha cova
Antes era noite i era día
Agora é todo unha negrura loba

Uxío Novoneyra. IN MEMORIAM

    img_4245

img_4258    img_4270

img_4290    img_4298

img_4314    img_4319

img_4352    img_4365

img_4367    img_4377

img_4388    img_4407

img_4408    img_4419

img_4427    img_4439

img_4455    img_4456

img_4458    img_4462

img_4428    img_4287

img_4284

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Pañando palabras (Introducción+Ourizo cacheiro e alimacha)

Procuraremos, de cando en cando,  compartir algunha que outra palabra interesante ia digna de usar ou valorar (de novo) a modo de sección neste blog.

Palabras xa sexan pola súa etimoloxía curiosa ou porque estean en desuso. Neste caso nun é únicamente por unha razón práctica, como pode ser os fusos de labrego cuxos nomes pérdense ia súa propia existencia ou algunhas herbas medicinais esquecidas, senón que no caso do Bierzo eu diría que case calquera palabra galega ou llionesa toma un valor moi grande polo seu estao de perigo ia estes párrafos podríanse entender como un intento de “adopción ou recuperación” das mesmas. (É divertido, ademáis)
Por isto, nun haberá só palabras locais ou rexionais (que tamén) dalgunhas aldeas ou zonas do Bierzo, senón que posiblemente outras moi utilizadas na vida común de Galicia ou incluso Asturias, sendo aiquí tesouros perdidos pra a suspresa de muita xente que as usa de toda a vida notros lares.

Moi importante: Debaixo pódese comentar así que discutide cómo se di na vosa vila aquela palabra sexa na lingua que sexa. Achegai máis coñecemento! Preguntai aos vosos familiares e comprobai qué término é usado. (Comentad si conocíais esa palabra, sinónimos o cómo llamabais en vuestro pueblo o infancia a lo mismo. También os animamos a preguntar y comprobar a las y los más mayores si se usa esa palabra o no y comentárnoslo. Yo mismo las estoy aprendiendo aún hoy, así que aunque penséis que no se decían, insistid y preguntad).

Adxuntái sempre o lugar onde recolledes o léxico.
Por iso tampouco nun se intentará facer un gran estudio profundo sobre o seu uso ia deixaremos aberta a colaboración da xente, falante ou non, experta en dialectoloxía ou non.

Animáivos logo, a ensinar ou usar máis no día a día determinadas palabras populares!
_____________________________________________________
As primeiras palabras inaugurais son dous animais que algo de relación tenen entre eles.

Ourizo cacheiro (lat. Erinaceus europaeus)

Este palabro,a primeira parte, sempre o sintéramos sobre todo nas épocas dos magostos (ou amaguestos noutras zonas no galegófonas cercanas) para a cobertura defensiva das ricas castañas . Sen embargo, tamén é como ben sabedes o nome dun mamífero que según a xente maior antes víase máis que agora. Este animal esténdese por media Europa ia no Bierzo tamén pódese ver fora dos núcleos grandes de poboación.
Unha muller falando deste animal díxome, ia fíxome gracia, que nun sabe d’onde ven o adxetivo cacheiro que o procede. “Quizás sexa algo que namás se diga aiquí o que se inventóu cualquiera” Dicíame ela.
Na zona de Toural dos Vados ia Vilafranca úsase ourizo cacheiro pra este animal. Deste xeito pódese confirmar co diccionario da lingua galega (ou a portuguesa) que noutras zonas galegofalantes tamén se da xunto con ourizo cacho ou porco espiño. Atopamos cachourizo en Lugo ia alredores pero ourizu ou arizu en Palacios do Sil nesta variedá do chamado patsuezu como tamén orizu ou uurizo no Bierzo Alto. Cabe destacar que nas variedades orientais galegas, coma case todas as palabras terminadas en -o , ourizo pronunciaríase como se escribiría en asturlionés. -o>u

c2a9andreslopez_erizo1

No diccionario da Real academia galega, cacheiro ou cacho ten tres acepciois, todas ligadas entre si. A primeira de cacheiro sería para animal ou planta que se envolve sobre si mesma ia a terceira, persoa ou animal en celo ou salido (sexualmente) pode ter que ver co de envolverse ia darse placer. Ou en concreto para un gocho en celo tamén. As tres relacionadas ca actividá sexual. (Tamén claro, porción ou parte, cacho)
Pois velaquí a parte “cacheiro” do ourizo. ¿Teis outra acepción para cacheiro, sinónimos de vosa zona de ourizo cacheiro?¿En castelán aparte de erizo, outras? Calquera aportación etimolóxica ou do que sexa é benvida!

Alimacha (Limax agrestis?) (atentxs a ese latín)(hai varias especies)

Qué comen os ourizos cacheiros? Comen insectos sobre todo pero tamén vexetais. As alimachas, por exemplo, serían un ‘manxar’ para eles i’así saíu nunha conversa. Muitas veces encóntrase o prefixo a- nalgunhas palabras do galego oriental ia no llionés. Podría ser un caso isto xa que “limacha” si é recollido no diccionario galego mais “A-limacha” non. Xa escapóuse unha pista pero para que as que nun seiban inda, mirái a foto do fin.

Sendo un animal moi común é máis que normal atopar centos de palabras para o mesmo ser como pode pasar ca comida ou outras cousas de andar por casa que incluso de aldea en aldea xa muda de nome. (Isto é mega interesante é da sal á vida na miña opinión ia por iso temos que recrearnos nestas diferencias ia xugar coa etimoloxia ia variedá, senón digamos todos ia todas ‘slug’, non? posiblemente sexa a acepción mais coñecida no planeta para algunha xente pero tamén a opción máis lacazana…) En Sarria é alimacha de igual xeito ia posiblemente noutras zonas orientais do galego tamén.

Limaco, lesma, lamarcha, lesmes […] (ou carallote sería namás pro mariño) podemos topar no estándar galego pero hai muitas máis variedades diatópicas (cambios en cada lugar) (ver en wikipedia). En seabrés (Sanabria) parece existir (se os i’as falantes queren, como aiquí) lliezma. Lumacu non moi lonxe d’acó (en Turenu posiblemente castelanizao) como noutras zonas leonesas ou llimiaco ou llimaco na Cepeda  (coa típica ll- inicial en conta da  l-) ou terminado en -u en Babia e outras zonas no norte.  Llimiáu parece dicise en patsuezu ia en Somiéu. Pero de verdá, xa paro que isto e interminable, ponéi vós o que din vosos abós ia aboas. Llumacu no Bierzo alto ao menos en Biemvibre (informante que xa nos deleitará con máis curiosidades) 😉

Podríase investigar máis ia saber se hai diferencia nas alimachas dependendo da súa cor ou non pero queda aberto isto pa que agregades a información vós, xentina.
Limarón, alezna?? Refraneiro con este animal?

geomalacusmaculosus

Algúns xa recolleron: “De mayu a agostu ni l.limiaus ni mostu” en Somiéu. ou “Non valer un llimiagu” n’asturlionés recollido por Junquera Huergo.  Vos sona tamén como despectivo? Como no valer un pimiento? O uso tradicional da baba de alimacha, pra qué?
Aportes ia correccióis benvidos! Ou máis ben desexados – deseados…

 

 

Fontes secundarias aparte das propias e persoais:
http://webs.ono.com/esllabon/dicllion/lletra.htm
http://portaldaspalabras.gal/dicionario/procura

e o recomendadísimo DGLA cas variedades asturlionesas: http://mas.lne.es/diccionario/palabra/47504

Apertas e hasta a próxima

Dennis. Seguir lendo

Publicado en Pañando palabras | Etiquetado , , , , , | Deixar un comentario

Apuntamentos e outras lerias persoais sobre Fernández e Morales. Marcelino B. Taboada Gerbolés

MEDULAS - 1.cdr

ENTROIDOFdezMoralesDeseguido cómpreme facer referencia a certos detalles arredor da personalidade e maila obra do literato, político e poeta berciano D. Antonio Fernández e Morales, de quen estamos a celebrar o segundo bicentenario do seu nacemento.

Ao fin de percorrer un vieiro fiable ou vencellarme a un fío discursivo fixo e non desviarme do propósito antedito, convirá traer a colación algunhas precisións axeitadas plasmadas por diversos estudosos da figura e as producións escritas do noso autor: José A. Balboa de Paz, Javier Martínez, unHa escolma de lingüistas e/ou filólogos galegos e un analista do seu léxico (Anxo Angueira). Hai que ter en conta, asemade, que moitos dos pareceres transcritos deben asimilarse a valoracións parcialmente persoais de quen neste texto vai relatar.

 

s4aJosé A. Balboa de Paz: Paisano -canto a cacabelense – do persoeiro da nosa comarca, debulla as calidades esenciais do brigadier: “resposta aos principios ideolóxicos do rexionalismo (político, en xeral) e aos principiais trazos dos escritores do Rexurdimento do século XIX: democracia e progresismo, promoción da dignidade cultural e lingüística e fomento da conciencia e identidade. Noutro canto, declárase ou deixa entrever o seu laicismo nas súas actitudes.

A súa traxectoria vital amosa con rotundidade estas constacións tan acaídas ao respecto: por exemplo, foi deputado polo Partido Radical e participou na revolta contra a monarquía absolutista -apoiada polos carlistas – de Isabel II (A Gloriosa, 1868). Considera a linguaxe popular e dialectal digna de desenvolvemento cultural en bastantes eidos, e emprega un argumentario a prol de poñer en valor a idiosincrasia e as peculiariedades do pobo. E todo sen arriscarse a que se desencadee ningún enfrontamento innecesario, aínda que tan só for nos terreos máis sensibles e controvertidos: ideolóxico, filosófico, relixioso… Talvez os seus salientables expedientes militar e académico teñan que ver moito coa súa relativa pacífica existencia.

 

antonio-fernandez-e-morales-por-siro-lopezJavier Martínez: O noso singular e sobranceiro personaxe sentíase honrado por redactar en dialecto berciano. Mantiña que na transcrición deste xeito de falar se baseaban as súas creacións. Por outra banda, esta peculiariedade había que atopala no Bierzo baixo (ou central, xustamente na contorna de Cacabelos), logo que o idioma vulgar e culto ía galeguizándose (a medida que nos encamiñabamos cara ó occidente) e se castelanizaba segundo nos trasladabamos en dirección surleste. Esta tese artellábase nun contexto no que, ao explicar esta teoría propia máis polo miúdo, recoñecía que o berciano dimanaría do dialecto galego sendo, por conseguinte, un subdialecto de seu. Coido que non estaría de sobra e aclararían conceptos unhas novas pescudas sobre idiomas preponderantes coma o español, nomeadamente, en relación coas outras linguas ou dialectos da península ibérica, na consideración máis ampla dos condicionantes históricos no século XIX.

Unha nota decisiva do noso senlleiro home insírese na súa teima polos alicerces que consolidara ao longo da súa crianza, circunstancia que amosaba cunha soidade e devecemento radical pola súa vila do Cúa. Sempre volvía a ela, como se quixera que a súa “morriña” tivese una compensación de tipo psicolóxico e humano. A anécdota ou casualidade, de que no día do seu pasamento, “ficase accidentalmente en Cacabelos” non é un dato aleatorio, senón o seu desexo habitual.

A tarefa literaria do vate -“xuncido aos seus lares” – quedou esquecida durante varias décadas e rescatada posteriormente ata un punto de simple conservación. E unha destas épocas de escurecemento coincidiu co remate do século XX (intre no que nin os manuais ao uso de escolmas literarias galegas adoitaban dedicarlle e procurarlle un oco dunhas poucas liñas). E mesmo a maioría dos entendidos na lingua da Rosalía non eran proclives a aceptar os seus méritos intelectuais e líricos, fóra de contados expertos. Porén, nos derradeiros anos si que se tratou de fomentar a lembranza do escritor estremeiro e dar un pulo obrigado á súa memoria, rehabilitando as súas diversas achegas e poemas. E evidenciouse que o labor que lle incitou levar a termo o frenólogo D. Mariano Cubí i Soler tería que completarse, ao meu xuízo, noutros eidos: toponimia, onomástica, aspectos privativos dos nosos ancestros…

 

220px-Ensayos_poéticos_en_dialecto_bercianoA súa obra: notas a subliñar. De tódos os epítetos empregados co obxecto de acoller o recopilatario lírico de Fernández e Morales fai falla comezar polos dous máis concluíntes: romántico e realista. O poeta transmite, sen dúbida, sensacións e caracteres comúns ao movemento romántico: descrición dunha atmosfera ou clima que acouga sentimentos, emocións…, preferencia polos elementos naturais (flora, fauna, paisaxes…), hiperbolización de situacións específicas…

E, aínda noutro canto, os pormenores que o delatan e evidencian a súa faceta realista son unha manchea. Nesta comprobación concordo con Xosé L. Méndez Ferrín e, así mesmo, na contrastación de episodios “tremendistas”, entre os cales o da caza do “urso” é un expoñente difícil de imitar.

Por outra banda, non é doado adaptar as técnicas actuais ao uso tan consubstancial do léxico localista do noso personaxe. É constatable a presenza de vulgarismos (v.g a terminación en -ao nos participios) ou de castelanismos (cielo ou suelo son as dúas palabras a resaltar) pero sorpréndeme que non se mencione nunca a descuberta excepcional de bercianismos: caramañola, carreña, galfarro…

Nesta cuestión é de crer que os traballos de campo “verbo a dialectoxía ancaresa” non acadan mesmo no presente -nin de lonxe – o seu máximo desenvolvemento. De certo, na miña valoración avaliativa do feito e espallado polo profesor Fernández Rei -que é na súa intencionalidade moi valioso e de gabar -, a comparación entre as verbas artelladas e axeitadas polo noso home de prol e a maneira de comunicación na serra luguesa desvela unha semellanza nunha morea de vocábulos.

Outra teima que me vén á mente e me asombra ás veces refírese á autoconfesión do militar, admitindo e aceptando a acusación de servirse de esaxeracións e outras técnicas co gallo de impresionar ás xentes nas súas narracións. A verdade é que o seu dominio da gramática, do formalismo, a súa habilidade no seo da métrica e a rima e dos recursos ligados a esta arte os adapta e manexa coma un mestre. Se ao anteriormente dito o acompañamos coa utilización que realiza da retranca encoberta, a guisa de sarcasmo e sinal dunha rebeldía social conxénita en lances illados, entenderemos o proceder do “cantor do fermoso e paradisíaco xardín do Bierzo”.

O Bierzo. Por Xurxo lobatoAs sabias ensinanzas ao respecto de Anxo Angueira: Este coidadoso investigador e rescatador do prestixioso xeneral berciano incide, da mesma maneira cá unanimidade de especialistas, en remarcar unha nota constante na obra de Fernández e Morales: o costumismo. Este tópico provén do que podería identificarse como cerne temático e psicosocial da súa perspectiva ideolóxica: as tradicións (o fiandón, as festividades, as celebracións, as romarías, as manifestacións devocionais, as vodas, as loitas nas regueifas…). E iso sen desprezar os xogos (baralla, chapas, bólos, cocha…) ou os hábitos polo que atinxe aos traballos estacionais do labrego (a vendima, a sega…) e a gastronomía doméstica.

O noso representante fundamental do Rexurdimento mestura cunha enorme axilidade o formalismo e demais instrumentos gramaticais, sintácticos (hipérbato, encabalgamento…) coas ferramentas das que – polo que fai a coñecementos – dispón disque un “ilustrado” (xeografía, gastronomía, filosofía, relixión, historia, literatura, ciencias biolóxicas e ecolóxicas, política…) que se asociaría a un “cosmopolita” do seu tempo. E esta realidade é o corolario dunha vida de itinerante en bastantes destinos e empregos ou postos (non só na súa patria de orixe, pois ocuparía -paradoxalmente – unha peculiar delegación (ou legación) no estranxeiro: ante a Santa Sé).

Para rematar os asuntos abordados, é necesario priorizar o apartado da antropoloxía cultural. Sen dúbida, nas xuntanzas do pobo e nas exteriorizacións enxebres se comprenden crenzas, valores e procederes que se corresponden indirectamente cos soportes ou intereses, que fornecen e reforzan a convivencia “acotío” e xogan o rol de “alicerces” das estruturas comunitarias. Dito noutro rexistro: “a nosa xentiña é tan española como alén do Manzanal, pero… ten un aquel tan enxebre!”

 Marcelino B. Taboada

 

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

As cores do Malvís. Julian Dominguez López, Manuel G. Prieto e Zar

MEDULAS - 1.cdr

dsc_0034  dsc_0016

dsc_0002  dsc_0013

dsc_0006  dsc_0018

dsc_0049  dsc_0020

dsc_0040  dsc_0010

dsc_0008  dsc_0067

dsc_0065  dsc_0038

dsc_0069

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

200 aniversario de Antonio Fernández y Morales. Xabier Lago Mestre. Colectivo cultural Fala Ceibe do Bierzo

MEDULAS - 1.cdr

s4aNeste ano celebramos o 200 aniversario do nacemento do escritor Antonio Fernández e Morales. Para moitos bercianos este persoeiro é un grande descoñecido. Por iso aproveitamos esta data sobranceira para divulgar a súa figura e maila obra literaria.

Antonio Fernández e Morales (17 de setembro de 1817-1896) destaca polo seu libro “Ensayos poéticos en dialecto berciano” de 1861, ademais doutros escritos poéticos. A súa obra literaria é bilingüe porque utiliza o idioma galego do Bierzo como todos recoñecemos hoxe. Agora ben, o autor refírese ao dialecto berciano. Non podemos enganarnos con esta expresión. Lemos no seu escrito que “si bien el berciano es un subdialecto gallego, se castellaniza a medida que los pueblos del país de que me ocupo se van acercando a Castilla, o se galleguiza completamente según que sus opuestos confines van tocando los de Galicia”. Dito isto, no seu estudo lingüístico tenta singularizar, territorial e filoloxicamente, o esencial da fala galega do Bierzo baixo para “evitar las dos opuestas influencias castellana y gallega, y de presentar el berciano en su más aislada individualidad” (páxina 4).

o-entroido-deseno-grafico-de-diego-jimenez-mirayoO noso escritor berciano dignifica a nosa lingua galega cando a normativa coa escrita na súa obra literaria e investigadora. No século XIX o galego era maioritario entre a poboación do Bierzo occidental, “es de uso común solamente entre las masas, no por eso es desconocido ni desdeñado por las personas que forman la clase distinguida de la sociedad del Bierzo” (páx. 11). Mais non tiña ningún recoñecemento administrativo nin intelectual. Só uns poucos escritores bercianos tomaron conciencia da pluralidade lingüística desta rexión, participando así do chamado rexurdimento galego con Galiza.

antonio-fernandez-e-morales-por-siro-lopezGrazas á literatura realista de Antonio Fernández e Morales coñecemos hoxe diversas tradiciois e costumes do Bierzo. O seu labor recompilatorio de versos ten un grande valor etnográfico, filolóxico e antropolóxico. Así o comprobamos en “Na volta da sega”, “O fiandón da aldea”, “Os magostos”, etc.  A título de exemplo deixamos a descrición do mercado de Vilafranca, “de Dragonte leña e caza, e d`Hornixa maraniños, leite fresca de Vilela, as tarxas de Ponferrada” (páx. 192). Paga a pena reler detidamente esas composiciois agarimosas.

 

Este aniversario ten que servir para achegarse á curta obra de Antonio Fernández e Morales. Supoñemos que haberá conferencias sobre o seu contexto histórico e maila importancia da súa obra literaria e filolóxica. Non estaría mal a celebración dun concurso escolar sobre o galego. Tampouco faltarán a ofrenda floral no cemiterio cacabelense e a colocación dalgunha placa en lembranza do noso escritor.

Convén tomar conciencia colectiva da necesidade dun novo rexurdimento para a nosa lingua galega do Bierzo. Vai sendo hora de reflexionar sobre a situación discriminatoria que sufrimos os galegofalantes durante séculos. Non se entende que hoxe os falantes de Galiza e O Bierzo teñamos diferentes dereitos lingüísticos por mor de vivir en distintas Comunidades Autónomas. O Bierzo conserva o galego dende a Idade Media e non é xusto que nos obriguen a renegar deste idioma porque non ten recoñecemento de cooficialidade en Castela e León.

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Lembro que era costumbre na noite de Reies. Manuel G. Prieto

MEDULAS - 1.cdr

              A noite de Reies no Alto do Poio

Lembro que era costumbre…

ESCOITA O AUDIO. PREME  

zapatos

Aquí o que había costumbre era de Reies…

cando nós eramos pequenos…

eu e a miña irmá si que…

deixabas un zapato na ventana para que che….

 

SE TE PORTABAS BEN pois deixábanche algún REGALO e senón, deixábanche CARBÓN

 

 

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario

Xuntanza aberta do GRUPO AS MÉDULAS PARA A LINGUA E CULTURA GALEGAS DO BIERZO

MEDULAS - 1.cdr

XUNTANZA ABERTA DO GRUPO AS MÉDULAS PARA A LINGUA E CULTURA GALEGAS DO BIERZO

PARTICIPA E TRAE AS TÚAS PROPOSTAS

Este martes 27 de decembro, ás 19 horas, na TABERNA CHE, Carracedelo.

reunion-aberta

Publicado en Sin categoría | Deixar un comentario